भोटेकोसी बाढी : प्राकृतिक प्रकोप मात्र होइन, हाम्रो असफलताको ऐना

नुवाकाेट – भोटेकोसीमा आएको विनाशकारी बाढीलाई केवल ‘प्राकृतिक प्रकोप’ भनेर पन्छिन मिल्दैन। यो प्रकृतिको क्रोध मात्र होइन, वर्षौंदेखि विश्वले बेवास्ता गर्दै आएको जलवायु संकटको परिणाम पनि हो। अझ गम्भीर कुरा के हो भने, यसको सबैभन्दा ठूलो मूल्य तिर्ने देशमध्ये नेपालजस्ता कमजोर र जोखिममा रहेका मुलुकहरू पर्दै आएका छन्।

ठूला र धनी मुलुकहरूले दशकौँदेखि ठूलो मात्रामा कार्बन उत्सर्जन गर्दै औद्योगिक विकास गरे। त्यसको असरस्वरूप पृथ्वीको तापक्रम बढ्दै गयो। हिमालमा हिउँ पग्लिँदै गयो, हिमतालहरू अस्थिर बन्दै गए र हिमाली क्षेत्रमा बाढी तथा पहिरोको जोखिम बढ्दै गयो। तर जलवायु परिवर्तनमा हाम्रो योगदान न्यून हुँदाहुँदै पनि त्यसको विनाशकारी परिणाम भने हामीले भोगिरहेका छौँ।

भोटेकोसीको बाढीले एउटा गम्भीर प्रश्न फेरि उठाएको छ—जलवायु परिवर्तनको अपराध कसले गर्‍यो र यसको सजाय कसले भोग्दैछ?

नेपालजस्ता देशका लागि यो केवल वातावरणको विषय होइन, अस्तित्वको प्रश्न हो। आज नदी किनारका बस्ती डुब्छन्, भोलि सडक र पुल बग्छन्, पर्सि खानेपानी र विद्युत् आयोजना जोखिममा पर्छन्। केही समयपछि हामी राहत बाँड्छौँ, क्षतिको विवरण संकलन गर्छौँ, मृतकप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गर्छौँ र केही समयपछि सबै कुरा बिर्सिन्छौँ। अर्को विपद् नआएसम्म।

तर प्रश्न यहीँ छ—हामीले कहिलेसम्म यसरी नै मृत्युको समाचार गनिरहने?

सरकार कमजोर हुनु, पूर्वतयारी नहुनु, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा बस्ती विस्तार हुनु, नदी तथा खोला अतिक्रमण हुनु र विपद्पछि मात्र सक्रिय हुने प्रवृत्तिले प्राकृतिक जोखिमलाई मानवीय विपत्तिमा बदलिरहेको छ। विपद् रोक्न नसकिएला, तर त्यसबाट हुने क्षति अवश्य घटाउन सकिन्छ। त्यसका लागि वैज्ञानिक अध्ययन, पूर्वसूचना प्रणाली, सुरक्षित बस्ती व्यवस्थापन, प्रभावकारी उद्धार संयन्त्र र दीर्घकालीन जलवायु नीति आवश्यक छ।

अर्कोतर्फ, अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको पनि जिम्मेवारी छ। जलवायु परिवर्तनको असर सबैले समान रूपमा सिर्जना गरेका होइनन्। जसले दशकौँसम्म बढी कार्बन उत्सर्जन गरे, उनीहरूले नेपालजस्ता संवेदनशील मुलुकको जलवायु क्षति न्यूनीकरण र अनुकूलनमा अझ ठूलो जिम्मेवारी लिनुपर्छ।

भोटेकोसीको बाढीले बगाएको केवल घर, सडक र पुल होइन—यसले हाम्रो विकासको कमजोर आधार र शासन प्रणालीको तयारीमाथि पनि प्रश्न उठाएको छ।

अब प्रत्येक विपद्पछि ‘दुःखद घटना’ भनेर वक्तव्य जारी गरेर मात्र पुग्दैन। प्रकृतिलाई दोष दिएर सरकार आफ्नो जिम्मेवारीबाट उम्किन पाउँदैन, र विश्वका धनी राष्ट्रहरू पनि कार्बन उत्सर्जनको इतिहासबाट अलग हुन पाउँदैनन्।

हामीले सोध्नैपर्छ?
कमजोर देश र निरीह जनता भएकै कारण हामीले कहिलेसम्म अरूको विकासको मूल्यमा आफ्नो ज्यान गुमाइरहने?

भोटेकोसीको बाढी एउटा चेतावनी हो। यदि आज पनि हामीले यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिएनौँ भने भोलिको विपद् अझ ठूलो हुन सक्छ। अब राहतभन्दा पहिले पूर्वतयारी, प्रतिक्रियाभन्दा पहिले रोकथाम र भाषणभन्दा पहिले जिम्मेवारी आवश्यक छ।

यो केवल बाढी होइन—यो जलवायु न्यायको प्रश्न हो। यो सुशासनको प्रश्न हो। र सबैभन्दा ठूलो कुरा, यो हाम्रो जीवन बचाउने प्रश्न हो।