काठमाडौँमा गत आइतबारदेखि वायु प्रदूषण बढेको छ । काठमाडौँ विश्वकै दोस्रो प्रदूषित सहरको रूपमा देखा परेको छ। आइक्यू एअरले आइतबार बिहान गरेको मापनअनुसार काठमाडौं उपत्यका विश्वको दोस्रो प्रदूषित शहरमा रहेको छ ।

अहिले काठमाडौं उपत्यकाको ‘एयर क्वालिटी इन्डेक्स’ (एक्यूआई) अर्थात् औसत वायु गुणस्तर सूचक २११ रहेको छ । वायुको गुणस्तर सूचकांक अनुसार यसलाई निकै अस्वस्थकर मानिन्छ । काठमाडौँको हावाको गुणस्तर मापन सूचक एक्यूआई २११ मापन भएको छ । प्रदूषित शहरको शीर्ष स्थानमा भारतको दिल्ली छ ।

वायु प्रदूषणमा भारतको दिल्ली पहिलो स्थानमा छ । दिल्लीको एक्यूआई २४९ र तेस्रोमा रहेको पाकिस्तानको लाहोरको १९९ एक्यूआई छ ।

बिहीवार खतरनाक तह पार गरेर शुक्रवारदेखि केही घटेको काठमाडौँको प्रदूषण हिजो बेलुकादेखि फेरी बढेको हो । एक्यूआई २०० भन्दा माथि जानुलाई अति अस्वस्थ मानिन्छ ।

लामो समयदेखि पानी नपर्नु र नेपालका विभिन्न जङ्गलमा लागेको डढेलो र धुवाँका कारण काठमाडौंको आकाशमा धुलो थुप्रिएकाले वायु प्रदूषण उच्च भएको छ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको मापदण्डअनुसार मानव स्वास्थ्यका लागि वायुको गुणस्तर सूचकाङ्क ० देखि ५० सम्म स्वास्थ्यको लागि राम्रो मानिन्छ ।

वायु गुणस्तर मापन सूचक २०० भन्दा माथि रहेकोले अति सावधानी अपनाउनुपर्ने डाक्टरहरू बताउँछन् । एक हप्ता अघिदेखि नै बढिरहेको प्रदूषणका कारण अस्पतालमा बिरामीको सङ्ख्या बढेको छ । वायु प्रदूषणले वृद्ध वृद्धा, बालबालिका, गर्भवती र सुत्केरीमा धेरै जोखिम हुन्छ । मुटु, मिर्गौला, श्वासप्रश्वास लगायतका दीर्घ रोगी पनि उच्च जोखिममा पर्छन् । अहिलेको जटिल समयमा सकेसम्म घरभित्र बस्न र निस्कनै पर्दा मास्क लगाउन डाक्टरको सुझाव छ ।

किन हुन्छ वायु प्रदूषण?

वायु प्रदूषण भनेको हाम्रो वरपर रहेको वायुमा कुनै प्रकारको प्रदूषित पदार्थ जस्तै धुवा, गन्ध, रासायनिक पदार्थ, विषादी आदि को मिश्रणलाई नै वायु प्रदूषण भनिन्छ ।

वायु प्रदूषणको कारण मानव स्वास्थ्यमा विभिन्न प्रकारको समस्या निम्त्याउँछ । जस्तै: रुघा, खोकी, दम, टाउको दुख्ने, पेट दुख्ने, ज्वरो आउने, श्वासप्रश्वासमा समस्या हुने, घाउ आउने, क्यान्सर हुने, आँखालाई असर गर्ने जस्ता रोगहरू हुन सक्छन्।

वायु प्रदूषणले मानिस मात्र होइन, जनावर तथा जीवजन्तुलाई पनि मानसिक र शारीरिक असर पार्दछ। जीवाश्म इन्धन सञ्चालित पावर प्लान्ट र बायोमास पावर प्लान्ट वायु प्रदूषणका मुख्य स्रोत हुन्। तेल तथा ग्यास साइटबाट मिथेन चुहावटले पनि प्रदूषण फैलाउँछ।

परम्परागत बायोमास — जस्तै काठ, कृषि अवशेष, गुइँठा — जलाउँदा वायु प्रदूषण हुन्छ। यसबाट पोली साइक्लिक हाइड्रोकार्बनहरू उत्पन्न हुन्छन्।

सन् २०१४ को एक अध्ययन अनुसार, चीनमा म्यानुफ्याक्चरिङ र निर्माण क्षेत्रबाट कुल वायु प्रदूषकको ५०% उत्सर्जन भएको थियो। अनियन्त्रित रूपमा फोहोर जलाउँदा पनि वायु प्रदूषण बढ्छ।

पुराना गाडीहरूको धुवाँबाट नाइट्रोजन अक्साइड र कार्बन डाइअक्साइडजस्ता ग्यास निस्कन्छन्। जंगलमा आगलागी, कृषि र पशुपालनमा हुने डढेलो र हानिकारक रसायनको प्रयोगले पनि प्रदूषण बढाउँछ।

घरायसी गतिविधि — जस्तै खाना पकाउने चुलोमा दहनशील इन्धनको प्रयोग — ले पनि वायु प्रदूषण फैलाउँछ। साथै, माटोको उडान, ज्वालामुखी विस्फोट र समुद्री घटनाहरूजस्ता प्राकृतिक कारणले पनि वायु प्रदूषण बढ्न सक्छ।

नियन्त्रित आगलागी — विशेषगरी जंगल व्यवस्थापनका लागि प्रयोग हुने — सही रूपमा प्रयोग नगरेमा वायु प्रदूषण बढाउँछ।

प्राकृतिक स्रोतबाट आउने रेडन ग्यास, जुन रंगहीन र गन्धहीन रेडियोधर्मी ग्यास हो, भवनहरूमा जम्मा भई स्वास्थ्यमा असर गर्छ। यो चुरोटपछिको दोस्रो ठूलो फोक्सो क्यान्सरको कारक हो।

ग्लोबल बर्डन अफ डिजिज स्टडी अनुसार, मुटु रोगका १९% मृत्यु वायु प्रदूषणका कारण हुने गर्छन्। ५० भन्दा बढी अध्ययनहरूले वायु प्रदूषण र हृदयघात, उच्च रक्तचाप, स्ट्रोक जस्ता रोगबीच सीधा सम्बन्ध देखाएका छन्।

वायु प्रदूषण रोक्ने उपायहरू:

1. स्वच्छ इन्धनको प्रयोग – इलेक्ट्रिक गाडी, सौर्य ऊर्जा, जैविक इन्धनको उपयोग

2. हरित आवरणको वृद्धि – वृक्षारोपण

3. औद्योगिक क्षेत्रको नियन्त्रण – उत्सर्जन मापन र अपशिष्ट व्यवस्थापन

4. गाडीको नियमित मर्मत – प्रदूषण मापन अनिवार्य

5. रीसायक्लिङ र पुनःप्रयोग – प्लास्टिकजस्ता प्रदूषक वस्तुको न्यून प्रयोग

6. जैविक कृषि प्रवर्द्धन – रासायनिक मलको सट्टा गोबरमल प्रयोग

7. सार्वजनिक यातायातको प्रयोग – निजी गाडीको सट्टा

8. नवप्रवर्तनशील ऊर्जा प्रयोग – सौर्य र पवन ऊर्जा

9. जनचेतना र शिक्षा – प्रदूषणबारे जानकारी र सचेतना

10. नियमित अनुगमन – वायु गुणस्तर मापन यन्त्रको प्रयोग

निष्कर्ष:

वायु प्रदूषणको अवस्था, कारण, असर र समाधानबारे यो लेखले विस्तृत जानकारी दिएको छ। स्वच्छ वातावरणका लागि नागरिकको जिम्मेवारी र सरकारी नीति दुवै महत्त्वपूर्ण छन्।