वाटर फास्टिङ (Water Fasting) भन्नाले कुनै पनि प्रकारको खाना नखाई केवल पानी मात्र पिउँदै एक निश्चित समयसम्म उपवास बस्ने प्रक्रियालाई जनाउँछ। यो उपवास केही घण्टादेखि लिएर केही दिन वा हप्तासम्म हुन सक्छ। प्राचीन समयदेखि नै आध्यात्मिक, धार्मिक तथा स्वास्थ्य लाभका लागि विभिन्न संस्कृतिहरूमा यो अभ्यास गरिँदै आएको छ।
आजभोलि वाटर फास्टिङ स्वास्थ्य सुधार, तौल घटाउने उपाय, शरीर डिटक्सिफिकेसन (शरीर सफा गर्ने प्रक्रिया), तथा सेल पुनर्जीवन (Autophagy) को लागि लोकप्रिय भइरहेको छ। तर, यो फास्टिङ सबैका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ, त्यसैले यसबारे विस्तृत रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।
वाटर फास्टिङ कसरी गरिन्छ?
वाटर फास्टिङ गर्दा कुनै पनि प्रकारको ठोस वा तरल खाना (जसमा क्यालोरी हुन्छ) सेवन गर्न पाइँदैन। केवल शुद्ध पानी मात्र पिउनु पर्छ। साधारणतया २४ घण्टादेखि ७२ घण्टासम्म (१-३ दिन) वाटर फास्टिङ गर्नु सुरक्षित मानिन्छ, तर केही अनुभवी व्यक्तिहरू यसलाई एक हप्ता वा अझ बढी समयसम्म पनि लम्ब्याउन सक्छन्।
वाटर फास्टिङको प्रक्रिया:
१. फास्टिङ सुरू गर्नुअघि:
- शरीरलाई फास्टिङको लागि तयार गर्न १-२ दिन अगाडि हल्का खाना (फलफूल, तरकारी, सुप) खानु राम्रो हुन्छ।
- प्रशस्त पानी पिउनु आवश्यक हुन्छ।
२. फास्टिङ गर्ने क्रममा:
- नियमित रूपमा पानी पिउनु पर्दछ (प्रतिदिन २-३ लिटर)।
- कुनै पनि प्रकारको खाना वा क्यालोरीयुक्त पेय पदार्थ नलिनु।
- हल्का टहलिने, आराम गर्ने, तनाव नलिने।
- यदि कमजोरी, चक्कर, वा अत्यधिक थकान महसुस भए, फास्टिङ रोक्ने।
३. फास्टिङ तोड्ने तरिका:
- लामो समयको फास्टिङ पछि एक्कासी भारी खाना खानुहुँदैन।
- सुप, जुस, फलफूल, वा हल्का खाना लिएर शरीरलाई बिस्तारै सामान्य खानामा फर्काउनु उत्तम हुन्छ।
वाटर फास्टिङका फाइदाहरू
१. वजन घटाउन मद्दत गर्छ
- जब शरीरले कुनै क्यालोरी पाउँदैन, त्यसपछि शरीरले सञ्चित बोसो (Fat) लाई ऊर्जा स्रोतको रूपमा प्रयोग गर्न थाल्छ।
- केटोसिस (Ketosis) प्रक्रिया सक्रिय भई बोसो जल्ने दर बढ्छ।
२. शरीरको डिटोक्सिफिकेसन (Detoxification) गर्छ
- फास्टिङ गर्दा शरीरमा जम्मा भएका विषाक्त पदार्थहरू बाहिर जान्छन्।
- यकृत (Liver) तथा मिर्गौला (Kidney) को कार्य सुधार हुन्छ।
३. सेल पुनर्जीवन (Autophagy) प्रक्रिया सुरू हुन्छ
- अटोफेगी भनेको शरीरका खराब तथा बिग्रिएका कोषहरूलाई हटाएर नयाँ स्वस्थ कोषहरू विकास गर्ने प्रक्रिया हो।
- यो क्यान्सर रोकथाम तथा उमेर बढ्दासँगै आउने समस्याहरूलाई कम गर्न मद्दत गर्छ।
४. इन्सुलिन प्रतिरोध सुधार गर्छ र मधुमेह नियन्त्रण गर्छ
- शरीरको इन्सुलिन प्रति संवेदनशीलता बढ्छ, जसले रक्तमा चिनीको मात्रालाई नियन्त्रण गर्छ।
५. रक्तचाप (Blood Pressure) कम गर्न मद्दत गर्छ
- विशेष गरी उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिहरूलाई वाटर फास्टिङ लाभदायक हुन सक्छ।
- शरीरमा भएको अनावश्यक सोडियम बाहिर जान्छ, जसले रक्तचापलाई नियन्त्रण गर्छ।
६. मानसिक स्पष्टता (Mental Clarity) र फोकस बढाउँछ
- फास्टिङ गर्दा शरीरमा ‘ब्रेन डेराइभ्ड न्यूरोट्रोफिक फ्याक्टर (BDNF)’ भन्ने तत्वको मात्रा बढ्छ, जसले मस्तिष्कको कार्य सुधार गर्छ।
७. लामो आयु (Longevity) बढाउने सम्भावना
- केही अनुसन्धानले देखाएको छ कि फास्टिङले बुढ्यौलीको गति ढिलो गराउनेछ।
- वाटर फास्टिङका बेफाइदाहरू (जोखिमहरू)
१. ऊर्जाको कमी (Low Energy) र थकान
- सुरुवाती दिनहरूमा शरीरमा ऊर्जा कम हुन सक्छ, जसले कमजोरी, थकान, वा चक्कर आउन सक्छ।
२. मांसपेशी गुम्ने सम्भावना
- लामो समयको वाटर फास्टिङ गर्दा शरीरले बोसोनै मात्र नभई मांसपेशीलाई पनि ऊर्जा स्रोतको रूपमा प्रयोग गर्न थाल्छ।
३. पानी तथा इलेक्ट्रोलाइटको असन्तुलन
- अत्यधिक पानी मात्र पिउनाले शरीरमा आवश्यक सोडियम, पोटासियम, र म्याग्नेसियमजस्ता खनिज तत्वहरूको अभाव हुन सक्छ।
- यसले चक्कर, हृदय गति बढ्ने, वा मांसपेशी ऐंठनजस्ता समस्या निम्त्याउन सक्छ।
४. रक्तचाप अत्यधिक घट्ने जोखिम
- विशेष गरी लो ब्लड प्रेशर भएका व्यक्तिहरूको लागि खतरनाक हुन सक्छ।
५. अत्यधिक भोक र मानसिक असहजता
- लामो समयसम्म खाना नखाउँदा मानिसहरू झर्को मान्ने, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुने वा झनै भोक लाग्ने समस्या आउन सक्छ।
कसले वाटर फास्टिङ गर्न सक्छ?
उपयुक्त व्यक्तिहरू:
- स्वस्थ व्यक्तिहरू, जसलाई कुनै गम्भीर रोग छैन।
- तौल घटाउन चाहनेहरू।
- शरीर डिटोक्स गर्न चाहनेहरू।
- इन्सुलिन प्रतिरोध सुधार गर्न चाहनेहरू।
- आत्मअनुशासन (Self-discipline) तथा मानसिक बलियोपन चाहनेहरू।
वाटर फास्टिङ नगर्नु पर्ने व्यक्तिहरू:
- गर्भवती वा स्तनपान गरिरहेका महिला।
- मधुमेह (Diabetes) भएका व्यक्ति, विशेष गरी इन्सुलिन प्रयोग गर्नेहरू।
- रक्तचाप सम्बन्धी समस्या भएका व्यक्ति।
- मिर्गौला वा यकृतसम्बन्धी गम्भीर रोग भएका व्यक्ति।
- एनेमिया वा पोषण अभाव भएका व्यक्ति।
- अत्यधिक तनाव वा डिप्रेशन भएका व्यक्ति।
वाटर फास्टिङ एक प्रभावकारी तर जोखिमयुक्त प्रक्रिया हो, जसले सही रूपमा गरेमा तौल घटाउने, शरीर डिटोक्स गर्ने, तथा बुढ्यौलीको गति ढिलो गराउन मद्दत गर्छ। तर, यसका केही जोखिमहरू पनि छन्, जसकारण सबै व्यक्तिहरूले यो अपनाउनु अघि आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था विचार गर्नुपर्छ। यदि पहिलो पटक वाटर फास्टिङ गर्न लागिएको हो भने २४–४८ घण्टाको छोटो अवधिबाट सुरु गर्नु उचित हुन्छ। कुनै पनि दीर्घकालीन स्वास्थ्य समस्याहरू भएमा डाक्टरसँग परामर्श लिनु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।